Buradasınız: Anasayfa / Sözlük / Abdurrahman es-Sufi Kimdir? Hakkında Bilgi

Abdurrahman es-Sufi Kimdir? Hakkında Bilgi

Sponsor Bağlantılar

ABDURRAHMAN es-SÛFÎ Hakkında Ansiklopedik Bilgi

Ebü’l-Hüseyn Abdurrahman b. Ömer b. Muhammed b. Seril es-Sûfî (ö. 376/986) X. yüzyıl İslâm dünyasının tanınmış astronomi bilgini. 291’de (903) Reyde doğdu. Hayatı hakkında fazla bilgi yoktur. Büveyhî hanedanından Adudüddevle’nin hocası ve dostu olduğu, bu hanedanın diğer mensuplarıyla da yakın ilişki kurduğu bilinmektedir. 975’te Adudüddevle’nin oğlu Şerefüddevle’nin Bağdat’ı ele ge­çirmesinden sonra büyük bir ilim mer­kezi haline gelen bu şehirde çağdaş­ları Ebû Seni el-Kûhî, Sâgânî el-Usturlâbî, Ebû İshak İbrahim b. Hilâl, Ebû Hasan el-Mağribî, İbnü’l-A’lem ve Ebü’l-Vefâ gibi âlimlerle birlikte çalışmış ve gözlemlerde bulunmuştur. Abdurrah­man es-Sûfî, Ali b. İsa el-Harrânî, Ebû Hanîfe ed-Dîneverî, Bettânî gibi âlimle­rin yaptığı çalışma ve gözlemleri ta­mamlamak, düzeltmek ve kendi göz­lemlerini de ilâve etmek suretiyle ast­ronomide yeni bir dönem başlatmıştır. Bazı araştırıcılara göre o, modern çağa tesir eden üç büyük astronomi âlimin­den biridir. Batı literatüründe adı. farklı telaffuzun bir sonucu olarak Azophi, İlbermosofim, Jeber Mosphim, Abuhassin gibi çeşitli şekillerde kaydedilmek­tedir.

Batlamyus’tan sonra sabit yıldızların incelenmesi ve bunların kozmografık katalogunun hazırlanmasında önemli rolü olan Abdurrahman es-Sûfî. ilim âleminde daha çok bu alandaki başarı­larıyla tanınmaktadır. Kitöbü Şuveri’l-kevâkibi ş-şâbite adlı eserinde Batlamyus’un Almagest’te ele aldığı kırk sekiz yıldız takımındaki yıldızlan İncelemiştir. Önce her yıldız takımındaki bü­tün yıldızları tanıtmış, bunların gökyü­zündeki konumlan, büyüklükleri (par­laklıkları) ve renkleriyle ilgili görüşlerini ortaya koyduktan sonra Aimagest’te geçen yıldız isimlerinin Arapça karşı­lıklarını vererek İslâm astronomi ilmi­nin terminolojisini meydana getirmiştir. Bu terimler daha sonraki İslâm ve Batı astronomları tarafından kullanıldığı gi­bi, bunlardan doksan dördü modern astronomi literatürüne de girmiştir.
Abdurrahman es-SûfTnin gök cisim­lerinin uzaklığını ölçmek için kullandığı rum-14-Andromedae ve Pegasi’nin uzaklığı; zira “1 /6 rumh-Z° 20′; şibr-1/3 zira”; esba-1/32 zira’ gibi birimler, uzaklıklann belirlen­mesinde çok sağlıklı bir şekilde kulla­nılmıştır.
Abdurrahman es-Sûfî, her yıldız takı­mının bir defa gökyüzünde görüldüğü, bir defa da gök küresinde görüleceği tarzda resmini çizmiş, daha sonra her yıldızın boylam, enlem, büyüklük ve rengini vererek yıldız kümelerine gö­re bir cetvel (katalog) meydana getir­miştir. Bu yıldız cetvelinin başlangıcı. İs­kender takviminin 1276 yılının ilk gü­nüdür. [416] Boylamları, Batlamyus’un bulduğu boy­lamlara 66 yıl için 1 derece olmak üze­re, toplam 42 derece 41 dakikalık bir sabit miktar ekleyerek bulmuştur. Hal­buki Halife Me’mun zamanında “Zîcü’l-mümtehân’ın hazırlanmasında kullanı­lan Batlamyus’un cetveli, Menelaos’un verdiği değerlere 100 yıl için 1 derece eklenerek düzenlenmişti. Batlamyus’la başlayan kozmografik haritalar hazır­lama geleneğinin Abdurrahman es-Sûfi’den geçerek çağımıza kadar ulaştığı kabul edilmektedir.
Abdurrahman es-SüfTnin astronomi aletlerinin ve enstrümental tekniklerin geliştirilmesinde de önemli yardımları olmuştur. İbnü’l-Kıftî, 1043 tarihinde, onun tarafından yapıldığı rivayet edilen üç bin dirhem (10 kg. kadar! ağırlığında gümüş bir gök küresinin Kahire’de bu­lunduğunu kaydetmektedir. O yaptığı düzenlemelerle usturlapların ölçme hassasiyetini de arttırmıştır. Bîrûnî, Ab­durrahman es-Sûfrnin 123.5 cm. çaplı bir halka kullanarak ekliptiğin eğimini
172
ABDURRAHMAN SÜREYYA, Mîrdûhîzâde
ölçtüğünü, İbn Yûnus ise bu eğimi 23° 33′ 45″ olarak bulduğunu ve onun geo­metrik ispatlar alanında da büyük bir bilgin olduğunu kaydetmektedir.

Abdurrahman es-SûlTnin birçok Batılı astronoma tesir ettiği bilinmektedir. XIII. yüzyılda Castilla-Leon Kralı X. Al-fonso’nun hazırlattığı Libros del Saber de Astronomla (astronomi bilgisi kitabı) adlı dört kitaptan oluşan İspanyolca an­siklopedi, onun Kitöbü Şuveri’1-kevâ-kibi’ş-sâbite’siy\e diğer müslüman ast­ronomi bilginlerinin eserlerinden alınan bilgilere dayanılarak hazırlanmıştır. Ab­durrahman es-SûfTnin bu eseri, Libros del Saber de Astronomia’da (Madrit 1863, I, 7-145İ, Libros de las Estrellas (yıldızlar kitabı) başlığı altında ve yalnız tercüme edenlerin adıyla yayımlanmış­tır. XVI. yüzyıla ait Codices Latini Cati-nenses adlı astronomi ve astroloji kata­logu da onun eserlerinden hareket edi­lerek kaleme alınmıştır. XV. ve XVI. yüzyıllarda Viyana ve Nürnberg’deki ilim çevrelerinin de ondan faydalandık­ları bilinmektedir. Ayın bir krateri, mo­dern astronomi literatüründe onun adıyla anılmaktadır.
Abdurrahman es-Sûfi’nin önemli eserleri şunlardır:

1- Kitâbü Şuveri’l-kevâkibi’ş-şâbite. Sabit yıldızlar konusunda klasik eser haline gelmiş ve asır­larca İslâm âleminde en önemli müra­caat kitabı olarak kabul edilmiş olan eseri. Nasîrüddin et-Tûsî (ö. 672/1274) Farsça’ya tercüme ederek çalışmaların­da kullanmıştır. 1954 yılında Haydarâbâd’da yayımlanan eserin dünyanın birçok kütüphanesinde yazmaları var­dır. İspanyolca’dan başka Fransızca ve İngilizce’ye de tercüme edilmiştir. Ese­rin Farsça tercümesinin tıpkıbasımı Tahran’da (1348 hş), H. C. F. C. Schjelle-rup tarafından Description des etoiles üxes adıyla 1874’te Si-Petersbourg’da yayımlanan Fransızca tercümesinin tıp­kıbasımı da bir önsöz ilâvesiyle Fuat Sezgin tarafından Frankfurt’ta yapıl­mıştır (1986).
2- Kitâbü’l-‘Amel bi’l-usturlâb. Bu adı taşıyan astronomiye dair iki eserinden ilki 402 babdan iba­ret olup 1962’de Haydarâbâd’da tek nüshaya dayanılarak yayımlanmıştır. İkincisi ise, müellifin 1760 bab halinde kaleme aldığı, fakat günümüze kadar gelemeyen bir eserine dayanarak telif ettiği 800 bab ihtiva eden kitabından [417] Büveyhî Emîri Şerefüddevle adına 170 bab halinde özetlediği bir eserdir. Fuat Sez­gin, birinci eser için Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki [418] en eski nüshayı, ikinci eser için de Süleymaniye Kütüphanesi’ndeki [419] nüshayı esas alarak iki­sini bir arada Kitâbân ti’l’amel bi’I-usturlâb başlığı altında neşretmiştir. [420] 3- Kitâbül-Amel bi’l-küreti’I-felekiyye. Gök kürelerinden nasıl faydalanılacağını anlatan bir eser­dir. Şemsüddevle için yazılan ve 157 bö­lümden meydana gelen eser yayımlan­mamıştır. Bir nüshası Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndedir. [421]

Bibliyografya

1- İbnü’l-Kıftî. Ihbârü’l-‘ulemâ. Kahire, ts. (Mektebetü’l-Mütenebbî).
2- H. Suter, Mathematiker, Leipzig 1900.
3- H. Suter, “Abdurrahman”, (A,), 52.
4- Brockelmann. GAL, I, 253-254.
5- Suppl, I, 398.
6- Ziriklî, el-A’lâm, Ka­hire 1373-78/1954-59.
7- Aydın Sayılı. The Obseruatory in İslam, Ankara 1960.
8- G. Sarton. Introduction, Mew York 1975.
9- Sezgin. GAS, VI, 213-215.
10- Gotthard Strohmaler, Die Sterne des Abd-ar-Rahman as-Sufi, Leip­zig 1984.
11- Colin A. Ronan, The Cambridge Ulus-trated History of the Wortd’s Science, London 1984.
12- A. Hauber. “Die Verbreitung des Astronomen Şüft”, Der İslam, sy. 8, Berlin 1918.
13- H. J. J. Winter, “Notes on Al-Kitab Suwar Al-Kawakib Al-Thamaniya Al-Arba’în of Abu’l-Husain =Abd Al-Rahman İbn “Tjmar Al-Şufi Al-Razi”, Archives Irtternationales d’Histoire des Scienses, sy. 8, Paris 1955.
14- S. M. Stern, “Abd al-Rahmân al-Şüfî”, El2 (İng), I, 86-87.
15- Paul Kunitzch. “Abd al-Rahmân Şüff”, Eln, I, 148-149.
16- Paul Kunitzch “Al-Şufl Abu’l-Husayn Abd al-Rahmân”, DSB, XIII, 149-150;
17- Paul Kunitzch “The Astronomer Abu’l-Husayn al-Süfî and his Book on the Constellations”, Zeitschrifi für Geschichte der Arabisch-lslamischen Wissenschaffen, sy. 3, Frankfurt 1986. [422] Sponsor Bağlantılar

Bir önceki yazımız olan Abdurrahman Bin Semüre Kimdir Başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.

Cevapla

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Scroll To Top